Дам олиш вақти — ходим меҳнат вазифаларини бажаришдан озод бўлиб, вақтидан ўз хоҳишига кўра фойдаланиши мумкин бўлган даврдир. Қонун иш куни ичидаги қисқа танаффуслардан тортиб йиллик таътилгача бўлган бир нечта турини белгилайди.
Дам олиш ҳуқуқи фақат ҳафталик якшанба куни билан чекланмайди. Иш куни ёки смена давомидаги танаффус ходимга ишдан бир муддат узилиб, дам олиш ва овқатланиш имконини беради. Кейинги тур — ҳар кунги, яъни сменалар оралиғидаги дам олиш. Бу иш куни тугаганидан кейин навбатдаги иш бошлангунга қадар бўлган даврдир. Иш жадвалини тузишда ҳар иккиси ҳам ҳисобга олиниши керак.
Ҳафталик узлуксиз дам олиш дам олиш кунлари орқали таъминланади. Шунингдек, қонунда ишланмайдиган байрам кунлари белгиланган. Уларнинг айримлари ходимнинг одатдаги дам олиш кунига тўғри келиши мумкин; бундай вазиятда дам олиш кунини кўчиришга оид қоида алоҳида қўлланади. Иш куни, дам олиш куни ва байрам кунини фарқлаш иш жадвали ҳамда шу кунда ишлашга ҳақ тўлашни аниқлашда аҳамиятли.
Ҳар йилги асосий ва қўшимча меҳнат таътиллари ҳам дам олиш вақти турларидир. Қўшимча таътил ҳар бир ходимга автоматик берилмайди: унга ҳуқуқ Кодекс, бошқа қонунчилик ёки меҳнат ҳақидаги ҳужжатларда кўрсатилган асосларга боғлиқ. Дам олиш куни ёки байрам куни ишлаганлик учун ходим хоҳишига кўра компенсация сифатида бериладиган қўшимча бўш кун, шунингдек қон ёки унинг таркибий қисмларини топширган донорга бериладиган дам олиш куни ҳам шу туркумга киради.
Ишдан озод этилган ҳар бир давр ҳуқуқий маънода «дам олиш вақти» эмас. Масалан, ҳомиладорлик ва туғиш, болани парваришлаш, ўқув ёки ижодий таътиллар Кодексда бошқа мақсадда бериладиган ижтимоий таътиллар сифатида қаралади. Вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик даври ҳам дам олиш вақтига тенглаштирилмайди. Бу фарқ тўлов ва расмийлаштириш қоидаларини тўғри қўллаш учун зарур.
Жамоа келишуви, жамоа шартномаси, иш берувчининг ички ҳужжати ёки меҳнат шартномаси қонун кафолатлаган дам олиш ҳуқуқини чеклай олмайди. Жумладан, қонунда белгиланган дам олиш давомийлигини камайтирувчи шарт ҳақиқий эмас. Ходим ўз иш жадвали ва шартномасидаги дам олиш тартибини шу қоида билан солиштириши мумкин.
Ҳуқуқий асос (ўзбекча): Меҳнат кодекси, 201–205-моддалар.