Dam olish vaqti — xodim mehnat vazifalarini bajarishdan ozod bo‘lib, vaqtidan o‘z xohishiga ko‘ra foydalanishi mumkin bo‘lgan davrdir. Qonun ish kuni ichidagi qisqa tanaffuslardan tortib yillik ta’tilgacha bo‘lgan bir nechta turini belgilaydi.
Dam olish huquqi faqat haftalik yakshanba kuni bilan cheklanmaydi. Ish kuni yoki smena davomidagi tanaffus xodimga ishdan bir muddat uzilib, dam olish va ovqatlanish imkonini beradi. Keyingi tur — har kungi, ya’ni smenalar oralig‘idagi dam olish. Bu ish kuni tugaganidan keyin navbatdagi ish boshlangunga qadar bo‘lgan davrdir. Ish jadvalini tuzishda har ikkisi ham hisobga olinishi kerak.
Haftalik uzluksiz dam olish dam olish kunlari orqali ta’minlanadi. Shuningdek, qonunda ishlanmaydigan bayram kunlari belgilangan. Ularning ayrimlari xodimning odatdagi dam olish kuniga to‘g‘ri kelishi mumkin; bunday vaziyatda dam olish kunini ko‘chirishga oid qoida alohida qo‘llanadi. Ish kuni, dam olish kuni va bayram kunini farqlash ish jadvali hamda shu kunda ishlashga haq to‘lashni aniqlashda ahamiyatli.
Har yilgi asosiy va qo‘shimcha mehnat ta’tillari ham dam olish vaqti turlaridir. Qo‘shimcha ta’til har bir xodimga avtomatik berilmaydi: unga huquq Kodeks, boshqa qonunchilik yoki mehnat haqidagi hujjatlarda ko‘rsatilgan asoslarga bog‘liq. Dam olish kuni yoki bayram kuni ishlaganlik uchun xodim xohishiga ko‘ra kompensatsiya sifatida beriladigan qo‘shimcha bo‘sh kun, shuningdek qon yoki uning tarkibiy qismlarini topshirgan donorga beriladigan dam olish kuni ham shu turkumga kiradi.
Ishdan ozod etilgan har bir davr huquqiy ma’noda «dam olish vaqti» emas. Masalan, homiladorlik va tug‘ish, bolani parvarishlash, o‘quv yoki ijodiy ta’tillar Kodeksda boshqa maqsadda beriladigan ijtimoiy ta’tillar sifatida qaraladi. Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davri ham dam olish vaqtiga tenglashtirilmaydi. Bu farq to‘lov va rasmiylashtirish qoidalarini to‘g‘ri qo‘llash uchun zarur.
Jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi, ish beruvchining ichki hujjati yoki mehnat shartnomasi qonun kafolatlagan dam olish huquqini cheklay olmaydi. Jumladan, qonunda belgilangan dam olish davomiyligini kamaytiruvchi shart haqiqiy emas. Xodim o‘z ish jadvali va shartnomasidagi dam olish tartibini shu qoida bilan solishtirishi mumkin.
Huquqiy asos (o‘zbekcha): Mehnat kodeksi, 201–205-moddalar.