Ходим иш ҳақи, иш вақти, хавфсиз меҳнат шароити ёки бошқа меҳнат ҳуқуқи бузилганида уни тиклашни талаб қилишга ҳақли. Ҳуқуқни ҳимоя қилишнинг бир нечта қонуний усули бор; ходим улардан вазиятга мосини танлайди.
Меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қоидабузарликнинг олдини олиш ва уни тўхтатишни, бузилган ҳуқуқни тиклашни, етказилган моддий зарарни қоплаш ёки маънавий зиённи компенсация қилишни ҳамда айбдор шахслар жавобгарлиги масаласини ўз ичига олади. Масалан, тўланмаган иш ҳақини талаб қилиш, ноқонуний қарорни бекор қилдириш ёки меҳнат шартномасидаги ҳуқуқни амалда таъминлаш шулар жумласидандир.
Ходим ўз ҳуқуқини қонуний йўл билан ўзи ҳимоя қилиши мумкин. Жумладан, ҳаёти ёки соғлиғига бевосита таҳдид соладиган ишни, шартномада назарда тутилмаган ишни ёхуд қонунга хилоф ҳаракатни бажаришни Кодексдаги шартлар асосида рад этиш мумкин. Бунда иш берувчи ёки унинг вакилини ёзма хабардор қилиш муҳим. Ўзини ўзи ҳимоя қилиш ҳар қандай топшириқни сабабсиз бажармаслик ҳуқуқини англатмайди; унинг асоси ва тартибига риоя қилиниши керак.
Меҳнат қонунчилиги ва меҳнатни муҳофаза қилиш қоидаларига риоя этилиши устидан давлат назорати ва жамоатчилик назорати ҳам ҳимоя усулларидир. Ходим иш берувчига ёзма мурожаат қилиши, касаба уюшмаси ёрдамидан фойдаланиши, ваколатли назорат органига мурожаат қилиши мумкин. Низони яраштирув-воситачилик тартиб-таомиллари, меҳнат низолари бўйича комиссия ёки судда кўриб чиқиш ҳам Кодексда назарда тутилган. Қайси органга мурожаат қилиниши низонинг турига боғлиқ.
Иш берувчи ходимнинг ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилишига тўсқинлик қила олмайди. «Шикоят қилмайман» ёки «судга мурожаат этмайман» деган ёзма ёхуд оғзаки мажбурият ҳақиқий эмас. Қонунда йўл қўйилган ҳимоя усулидан фойдалангани учун ходимни таъқиб қилиш ҳам мумкин эмас.
Мурожаатни тайёрлашда меҳнат шартномаси, буйруқлар, иш вақти ҳисоботи, ҳисоб-китоб варақалари ва ёзишмаларнинг тегишли нусхаларини сақлаш фойдали. Талабни аниқ ёзинг: қайси ҳуқуқ бузилган, қачон ва қандай ҳолатда бузилган, қандай натижани сўраяпсиз. Бу масалани иш берувчи билан ҳал қилишда ҳам, ваколатли органда кўриб чиқишда ҳам воқеани аниқлашга ёрдам беради.
Ҳуқуқий асос (ўзбекча): Меҳнат кодекси, 527–532 ва 545-моддалар.