Xodim ish haqi, ish vaqti, xavfsiz mehnat sharoiti yoki boshqa mehnat huquqi buzilganida uni tiklashni talab qilishga haqli. Huquqni himoya qilishning bir nechta qonuniy usuli bor; xodim ulardan vaziyatga mosini tanlaydi.
Mehnat huquqlarini himoya qilish qoidabuzarlikning oldini olish va uni to‘xtatishni, buzilgan huquqni tiklashni, etkazilgan moddiy zararni qoplash yoki ma’naviy ziyonni kompensatsiya qilishni hamda aybdor shaxslar javobgarligi masalasini o‘z ichiga oladi. Masalan, to‘lanmagan ish haqini talab qilish, noqonuniy qarorni bekor qildirish yoki mehnat shartnomasidagi huquqni amalda ta’minlash shular jumlasidandir.
Xodim o‘z huquqini qonuniy yo‘l bilan o‘zi himoya qilishi mumkin. Jumladan, hayoti yoki sog‘lig‘iga bevosita tahdid soladigan ishni, shartnomada nazarda tutilmagan ishni yoxud qonunga xilof harakatni bajarishni Kodeksdagi shartlar asosida rad etish mumkin. Bunda ish beruvchi yoki uning vakilini yozma xabardor qilish muhim. O‘zini o‘zi himoya qilish har qanday topshiriqni sababsiz bajarmaslik huquqini anglatmaydi; uning asosi va tartibiga rioya qilinishi kerak.
Mehnat qonunchiligi va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan davlat nazorati va jamoatchilik nazorati ham himoya usullaridir. Xodim ish beruvchiga yozma murojaat qilishi, kasaba uyushmasi yordamidan foydalanishi, vakolatli nazorat organiga murojaat qilishi mumkin. Nizoni yarashtiruv-vositachilik tartib-taomillari, mehnat nizolari bo‘yicha komissiya yoki sudda ko‘rib chiqish ham Kodeksda nazarda tutilgan. Qaysi organga murojaat qilinishi nizoning turiga bog‘liq.
Ish beruvchi xodimning o‘z huquqlarini himoya qilishiga to‘sqinlik qila olmaydi. «Shikoyat qilmayman» yoki «sudga murojaat etmayman» degan yozma yoxud og‘zaki majburiyat haqiqiy emas. Qonunda yo‘l qo‘yilgan himoya usulidan foydalangani uchun xodimni ta’qib qilish ham mumkin emas.
Murojaatni tayyorlashda mehnat shartnomasi, buyruqlar, ish vaqti hisoboti, hisob-kitob varaqalari va yozishmalarning tegishli nusxalarini saqlash foydali. Talabni aniq yozing: qaysi huquq buzilgan, qachon va qanday holatda buzilgan, qanday natijani so‘rayapsiz. Bu masalani ish beruvchi bilan hal qilishda ham, vakolatli organda ko‘rib chiqishda ham voqeani aniqlashga yordam beradi.
Huquqiy asos (o‘zbekcha): Mehnat kodeksi, 527–532 va 545-moddalar.