Бола фақат ота-онаси вафот этганда эмас, бошқа ҳолларда ҳам уларнинг қарамоғидан маҳрум бўлиши мумкин. Масалан, ота-она узоқ муддат бўлмаганда, касаллиги сабабли болага қарай олмаганда, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этилганда ёки болани тарбиялашдан бўйин товлаганда уни ҳимоя қилиш зарурати туғилади.
Бундай болаларни аниқлаш, ҳисобга олиш, ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва муносиб жойлаштириш васийлик ва ҳомийлик органларининг вазифасидир. Вояга етмаган болаларга оид бу фаолиятда ҳудудий «Инсон» ижтимоий хизматлар марказлари иштирок этади.
Бола қарамоғисиз қолгани маълум бўлса, нима қилиш керак? Бу ҳақда бола ҳақиқатда турган жойдаги васийлик ва ҳомийлик органига хабар бериш лозим. Оила кодексига кўра, тегишли ташкилотлар мансабдор шахслари, нотариуслар ва бошқа фуқаролар бундай ҳолатдан хабардор бўлгач, 24 соат ичида хабар бериши шарт. Хабарда боланинг қаердалиги, унинг хавфсизлиги ва қарамоғисиз қолишига оид маълум фактларни кўрсатиш муҳим.
Васийлик ва ҳомийлик органи васийлик ёки ҳомийликка муҳтож бола ҳақида маълумот олганидан кейин уч иш куни ичида унинг турмуш ва таъминот шароитларини бирламчи баҳолашдан ўтказиши шарт. Кейин боланинг ҳолатига қараб оилада тарбиялашнинг муносиб шакли танланади. Жойлаштириш масаласи ҳал бўлгунига қадар васийлик ёки ҳомийлик вазифаларини тегишли орган вақтинча бажаради.
Боланинг таълим олиши, соғлиғи ва мулкий ҳуқуқлари жойлаштириш жараёнида эътибордан четда қолмаслиги керак. Етим ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган боланинг илгари яшаган уй-жойига ёхуд қонунчиликда белгиланган тартибда турар жой олишга бўлган ҳуқуқи ҳам ҳимоя қилинади.
Муҳим: хабар бериш учун боланинг ҳуқуқий мақоми расман белгиланишини кутиш шарт эмас. 24 соатлик муддат унинг қарамоғисиз қолгани маълум бўлган пайтдан бошланади; шароитни ўрганиш учун белгиланган уч иш куни эса орган маълумотни олган кундан ҳисобланади.
Ҳуқуқий асос: Оила кодексининг 148–150-моддалари, «Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида»ги қонуннинг 7, 12 ва 16-моддалари, «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонуннинг 26-моддаси.