Алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган бола таълим олиш ҳуқуқига эга. Унинг ўқиши боланинг эҳтиёжи, саломатлик ҳолати ва таълим олиш имкониятларига мос шароитда ташкил этилади. Бунинг учун умумтаълим мактабида инклюзив синф, бошланғич таянч коррекцион синф ёки ихтисослаштирилган таълим муассасаси имкониятлари кўриб чиқилади.
Таълим шакли қандай танланади? Инклюзив таълим боланинг бошқа ўқувчилар билан бирга таълим олиши учун зарур шароитларни яратишга қаратилган. Ихтисослаштирилган муассасада эса таълим, тарбия, коррекцион машғулотлар ва зарур ҳолларда соғломлаштириш ишлари боланинг эҳтиёжига мос ташкил этилади. Муайян шаклни танлашда боланинг ҳолати ҳақидаги мутахассислар хулосаси ва ота-онанинг розилиги аҳамиятга эга.
Ихтисослаштирилган муассасалар турлари. Амалдаги тартибда улар олти турга ажратилган: эшитишида нуқсони бўлган болалар учун мактаб ва мактаб-интернатлар; кўришида нуқсони бўлган болалар учун «Нурли маскан» мактаблари ва мактаб-интернатлари; руҳий ва ақлий ривожланишида нуқсонлар бўлган болалар учун муассасалар; таянч-ҳаракат аппаратида нуқсони бўлган болалар учун мактаб-интернатлар; кўп функционал инклюзив-ресурс мактаблар; кўп тармоқли ихтисослаштирилган мактаблар. Сайтдаги I–VIII турдан иборат эски рўйхатни амалдаги рўйхат билан алмаштириш керак.
Қабул ёши ва ўқувчилар сони. Бола ихтисослаштирилган муассасага 7 ёшга тўладиган йилда, тайёрлов синфига эса 6 ёшга тўладиган йилда қабул қилиниши мумкин. Алоҳида таълим эҳтиёжи сабабли умумтаълим мактаблари учун белгиланган ёш меъёридан беш йилгача ошган болаларни қабул қилишга ҳам рухсат берилган. Ўқувчилар сони I–IV турдаги муассасаларда одатда 250 нафардан, V–VI турдагиларда 300 нафардан ошмаслиги керак; меъёрдан ошириш фақат қарорда белгиланган келишув ва шароитлар асосида мумкин. Шу боис «барча ихтисослаштирилган мактабларда 250 нафардан ошмайди» деган умумий жумла тўғри эмас.
Болани ким йўналтиради? Ихтисослаштирилган таълим муассасасига қабул қилиш учун психологик-тиббий-педагогик комиссиянинг хулосаси ва йўлланмаси асос бўлади. Бола, аввало, имконият бўлса, яшаш ҳудудидаги тегишли муассасага қабул қилинади. Қабул ўқув йили давомида комиссия хулосаси асосида муассаса директорининг буйруғи билан расмийлаштирилади. Ота-она ёки унинг ўрнини босувчи шахс болага мос таълим шаклини белгилаш жараёнида иштирок этади.
Қандай ҳужжатлар тайёрланади? Боланинг шахсий ҳужжатлар йиғмажилдига ота-она ёки қонуний вакил аризаси, комиссия хулосаси, бола аввал ўқиган бўлса унинг таълими ҳақидаги ҳужжатлар ва ўқиш жойидан маълумотнома киритилади. Шунингдек, боланинг ривожланиши тарихидан тиббий кўчирма ҳамда эҳтиёжига қараб тегишли мутахассислар хулосалари талаб этилади. Масалан, эшитишида нуқсони бўлган бола учун эшитиш ҳолати ҳақидаги маълумотлар, кўришида нуқсони бўлган бола учун офтальмолог хулосаси муҳим бўлади. Ҳужжатлар рўйхати боланинг ҳолати ва аввалги таълимига боғлиқ ҳолда қўлланади.
Таълим жараёни нималарни қамраб олади? Ихтисослаштирилган муассасанинг вазифаси болага фақат дарс ўтиш билан чекланмайди. Ўқув дастури унинг имкониятларига мослаштирилади, зарур педагогик ва коррекцион ёрдам ташкил этилади, мустақил ҳаёт ва мулоқот кўникмаларини ривожлантиришга эътибор қаратилади. Ўқувчи бепул умумий ўрта таълим олиш, тиббий хизматдан фойдаланиш ва белгиланган меъёрларга мувофиқ бепул озиқ-овқат билан таъминланиш ҳуқуқига эга.
Кейинчалик бошқа мактабга ўтказиш мумкинми? Боланинг эҳтиёжи ва таълимдаги натижалари ўзгарса, уни бошқа турдаги ихтисослаштирилган муассасага ёки инклюзив шароит яратилган умумтаълим мактабига ўтказиш масаласи белгиланган тартибда кўриб чиқилади. Мактабга қатнаб ўқиш саломатлиги туфайли имконсиз бўлган ҳолатларда эса уйда якка тартибда таълим ташкил этиш қоидалари қўлланиши мумкин. Ҳар бир ҳолатда боланинг таълим олишини давом эттириш ва унга мос шароитни аниқлаш асосий мезондир.
Ҳуқуқий асос: Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12 октябрдаги 638-сон қарори — Lex.uz асосий саҳифаси.