Мажбурий жамоат ишлари — суд ҳукми билан тайинланадиган, ҳақ тўланмайдиган фойдали жамоат ишларини бажаришдан иборат жиноий жазо. Жиноят кодекси бу жазони I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахсларга қўллашни тақиқлайди.

Мазкур жазо тайинланган шахс ишлаётган ёки ўқиётган бўлса, жамоат ишларини асосий иши ёки ўқишидан бўш вақтда бажаради. Ишларнинг тури ва улар бажариладиган жой жазо ижросини назорат қилувчи органлар томонидан белгиланади. Бу одатдаги ҳақ тўланадиган ишга жойлашиш ёки маҳкумнинг ўз хоҳиши билан кўнгилли фаолиятда қатнашиши билан бир хил эмас.

Жиноят кодексида мажбурий жамоат ишларининг умумий муддати 120 соатдан 480 соатгача белгиланган. Қоидага кўра, жазо олти ой давомида, кунига тўрт соатдан оширмасдан ўталади. Маҳкумга боғлиқ бўлмаган ҳолатлар юзага келса, муддат бир йилгача узайиши мумкин; кунлик тўрт соатлик чегара сақланади. Жиноят-ижроия кодекси иш ёки ўқиш кунларидаги иш вақти бўйича янада аниқ қоидаларни белгилайди.

Кимларга тайинланмайди? Жиноят кодексининг 45¹-моддасига кўра, мажбурий жамоат ишлари:

  • I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахсларга;
  • пенсия ёшига етганларга ва 16 ёшга тўлмаганларга;
  • ҳомиладор аёлларга ҳамда уч ёшга тўлмаган боласи бор аёлларга;
  • ҳарбий хизматчиларга;
  • чет эл фуқароларига ва Ўзбекистонда доимий яшамайдиган шахсларга қўлланмайди.

Қонунда III гуруҳ ногиронлиги мазкур истиснода алоҳида кўрсатилмаган. Шунинг учун III гуруҳнинг ўзи мажбурий жамоат ишларини тайинлашни автоматик равишда тақиқламайди. Суд жазо тайинлашда шахснинг соғлиғи ва ишни бажариш имкониятига оид ҳолатларни баҳолаши лозим; шахс бошқа истисно тоифасига, масалан, пенсия ёшига етганлар қаторига кирса, ўша асос ҳам текширилади.

Агар I ёки II гуруҳ ногиронлиги мавжуд бўлса, бу ҳолатни тасдиқловчи ҳужжатни судга тақдим этиш ва жазо тури танланаётганда Жиноят кодексининг 45¹-моддаси қўлланишини кўрсатиш муҳим. Агар масала ҳукмдан кейин юзага келса ёки ногиронлик мақоми кейин белгиланса, тегишли ҳужжатлар билан адвокат, пробация бўлинмаси ёки суд орқали қонунда назарда тутилган процессуал тартибда ҳал этиш лозим. Маҳкум жазони ўз қарори билан тўхтатиб қўймаслиги керак.

Жазони ўташдан бўйин товлаш алоҳида ҳуқуқий оқибатларга эга: қонунда белгиланган асослар мавжуд бўлса, суд ўталмаган соатларни озодликни чеклаш ёки озодликдан маҳрум қилиш жазоси билан алмаштириши мумкин. Шу сабабли соғлиқ ҳолати туфайли ишга чиқа олмаслик ёки мақом ўзгариши ҳақида пробация бўлинмасига ўз вақтида ҳужжат билан хабар бериш аҳамиятли.

Ҳуқуқий асос — ўзбекча: