Konventsiyaning amal qilishi
BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konventsiyasi 1989-yil 20 noyabrda qabul qilingan. U bolaning huquqlari va davlatlarning ularni ta’minlashga oid majburiyatlarini belgilaydi.
Konventsiya maqsadlari uchun, agar bolaga nisbatan qo‘llaniladigan qonunga ko‘ra u ertaroq voyaga etmasa, 18 yoshga to‘lmagan shaxs bola hisoblanadi. Konventsiyadagi huquqlar bolalarga jinsi, tili, dini, kelib chiqishi, sog‘lig‘i yoki boshqa holatidan qat’i nazar, kamsitishsiz ta’minlanishi lozim.
Bola uchun asosiy kafolatlar
Bolaga daxldor qarorlarda uning eng yaxshi manfaatlari birinchi darajali ahamiyatga ega. Konventsiya bolaning yashash va rivojlanish, tug‘ilganidan keyin ism olish va fuqarolikka ega bo‘lish, o‘z fikrini bildirish huquqlarini e’tirof etadi.
Bola sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish, ta’lim olish, dam olish, zo‘ravonlik va ekspluatatsiyadan himoyalanish huquqiga ham ega. Konventsiyaning 9-moddasi esa bolani ota-onasidan ajratish bilan bog‘liq kafolatlarga taalluqli; uni «oila qurish huquqi» deb talqin qilish to‘g‘ri emas.
Bola o‘z huquqlariga ega mustaqil shaxsdir. Unga oid qarorlarda bolaning manfaati va yoshiga mos ravishda bildirgan fikri e’tiborga olinishi kerak.
O‘zbekistonda qo‘llanilishi va murojaat qilish
O‘zbekiston Konventsiyaga 1992-yil 9-dekabrda qo‘shilgan; u mamlakatimiz uchun 1994-yil 29-iyuldan kuchga kirgan. Bolalar huquqlari milliy qonunchilik, jumladan «Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonun bilan ham himoya qilinadi.
O‘zbekistonda Oliy Majlisning Bola huquqlari bo‘yicha vakili — Bolalar ombudsmani faoliyat yuritadi. Uning maqomi va vakolatlari 2024-yil 29-fevraldagi alohida qonun bilan belgilangan. Bola huquqlari buzilishi yuzasidan Vakilga og‘zaki, yozma yoki elektron shaklda shikoyat berish mumkin. Vakil sudning vakolatiga kiruvchi masalani sud o‘rniga hal qilmaydi.
Bola huquqlari to‘g‘risidagi konventsiya
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 07.01.2008-yildagi O‘RQ-139-son
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 29.02.2024-yildagi O‘RQ-917-son